Travma Liderliğe ve Çalışan Performansına Nasıl Yön Verebilir

Stanford Üniversitesi Profesörü Jeffrey Pfeffer, 2018 tarihli Maaş Çeki İçin Ölmek adlı kitabında, “İş yerinde bağlı olduğunuz kişi, sağlığınız açısından aile doktorunuzdan daha önemlidir.” 

Daha yakın tarihli araştırmalar, Pfeffer’ın atıfta bulunduğu Mayo Clinic çalışmasını destekliyor. Bu araştırmalar, bizi yöneten kişilerin ruh sağlığımız üzerinde eşlerimizle kabaca aynı etkiye, doktorlarımızdan ise önemli ölçüde daha fazla etkiye sahip olduğunu gösteriyor. 

Aynı zamanda, ilgili çalışmalar bir iş yeri stresi ve tükenmişlik salgınından muzdarip olduğumuzu gösteriyor. Stresliyiz ve liderlik, bu stresi nasıl deneyimlediğimiz konusunda orantısız derecede büyük bir rol oynuyor.

İş yeri stresi kötü haberse, iyi haber şu ki travma ve travma sonrası büyüme üzerine yapılan klinik araştırmalardan, biz insanların stresi nasıl deneyimlediğimizi, buna karşı dayanıklılığımızı nasıl ortaya koyabileceğimizi ve hatta yaşamımızdaki stres kaynaklarını büyümek için nasıl kullanabileceğimizi anlamamıza yardımcı olacak çok şey öğrenebiliriz. 

Ulusal Tıp Kütüphanesi’ndeki bir makalenin ifade ettiği gibi: "Travma sonrası büyüme süreci; hazır bulunan, travmayı ve travmaya verilen tepkileri anlayan, bireyleri ve ekipleri bulundukları noktada karşılayarak onları dinleyip destekleyebilen liderler tarafından kolaylaştırılır." 

Yanıt, en azından kısmen, içimizdeki kaosla ilgilendiğimizde dışımızdaki kaosu daha iyi yönetebildiğimizdir. 

Strese Verilen Tepkiler

Kötü haberle başlayalım. Travma araştırmaları, önemli düzeyde stres karşısında ortaya çıkan ve tanıdık gelebilecek bir dizi stres tepkisi tanımlıyor. Bunlar, evrimimizin uzun binlerce yılı boyunca hayatta kalma açısından taşıdıkları fayda nedeniyle hepimizin doğuştan programlandığı alışılmış kaçma, savaşma, donakalma ve yaranma reflekslerini içeriyor. 

Bu reflekslerin her birini, evrimsel mücadelelerimiz bağlamında, örneğin kılıç dişli bir kaplanla ya da istilacı bir kabileyle karşılaştığımız zamanları düşünerek hayal etmek daha kolay olabilir. Ancak bu ilkel reflekslerin her biri, modern iş yaşamımızda da aynı ölçüde mevcut. Deneyimli bir İK lideri bunların her birini tanıyacaktır.

Kaçma

Örgüt, bünyesinde tutmak istediği kişileri elde tutmakta zorlandığında ya da insanlar kalıp geçinmeye yetecek kadar (veya işten ayrılmaları istenecek kadar) çalıştığında.

Savaşma 

Öfkeler eskisinden daha sık alevlendiğinde, koridorlarda ve toplantılardan sonra kuşkuculuk ve sinizm arttığında ve çalışanlar örgütsel hiyerarşide kendilerinden üstte bulunan kişileri baltalamaya yönelik alışılmış stratejilere başvurduğunda.

Donakalma 

Çalışanlar seslerini çıkarmaktan kaçındığında, fikirlerini ve enerjilerini sunmaktan kendilerini alıkoyduğunda ya da aynı fikirde olmasalar veya umursamasalar bile uyum sağladığında. Meşhur psikolojik güvenlik eksikliği.

Yaranma

Gücün başındaki kişilere yaranarak, gururumuzdan veya itibarımızdan bir miktar ödün vermemiz gerekse bile onlara karşı kırılganlığımızı en aza indirdiğimizde.

Bu reflekslerin tümü her birimizin içinde bulunur. Bunlara erişebilmemizin nedeni, biz insanların evrimleştiği sert ortamlarda tehditlere karşı yararlı tepkiler olmalarıdır. Özellikle acil tehdit karşısında işe yararlar. Tehdit algımız haftalarca veya aylarca sürdüğünde ise daha az yararlı, hatta tehlikeli hale gelirler.

Travma Sonrası Tepki

Bu davranışlardan herhangi birinin örgütünüzde ortaya çıktığını fark ederseniz, örgütün ve çalışanlarının tepki veriyor olabileceği tehdidin niteliğini anlamak faydalı olacaktır. 

Örgütsel yaşamı tehdit eden kaynaklarda bir tutarlılık görüyoruz. Bu tehdit çoğunlukla örgütün değişen koşullarından (güçlü yeni rakipler veya sektörü değiştiren yeni bir teknoloji), yeni bir CEO’dan, yeni bir patrondan, gelişen bir kültürden, yeni bir rolden ya da değişen bir örgütsel yapıdan (örneğin bir satın alma veya birleşme nedeniyle) kaynaklanır. 

Bu değişiklikler çoğunlukla bir arada gerçekleşir. Örneğin, örgütsel performansın düşmesi nedeniyle yeni bir CEO atanabilir ve bu kişi yeni kültürel normlar, yeniden yapılandırma ve dolayısıyla üst düzey liderlikte değişiklikler getirebilir.

Tüm bu değişimler önemli değişiklikleri temsil eder ve çoğumuz için değişim bir tehdittir. 

Mevcut siyasi tablo, ekonomik dalgalanmalar ve işin değişen doğası göz önüne alındığında stresli olmamız şaşırtıcı değil. Maaş çekimiz için ölüyor olmayabiliriz, ancak çoğu zaman yeteneklerimizin sınırlarına kadar zorlanıyoruz.

Stres gibi görünen şeyi nasıl bir büyüme kaynağına dönüştürebileceğimizi ve dolayısıyla iş yerindeki stresi nasıl azaltabileceğimizi anlamak da faydalıdır.

Travma sonrası büyüme

Travma sonrası büyüme araştırmaları, yaşamlarında önemli bir sarsıntı yaşamış bazı insanlar işlevselliklerini korumakta zorlanırken, diğerlerinin bir şekilde bu yükü değişmeden taşımayı başardığı gözleminden doğmuştur. Buna dayanıklılık diyoruz. Ardından, üçüncü bir grup bu sarsıntıyı kendilerini yeniden yapılandırmak için kullanmayı bir şekilde başarmıştır. 

İlk sonuç en kötü sonuçtur. Aynı zamanda yaygın bir sonuçtur. Bunu, hastalık iznine çıkan ve iyileşmekte zorlanan insanların arasındaki kişilerde görebiliriz. Özgüvenini kaybetmiş ve onu geri kazanamıyor gibi görünen insanların yüzlerinde görürüz. Mücadelenin artık zamanlarına veya çabalarına değmeyeceğini düşündükleri için örgütsel yaşamı terk eden insanlarda görürüz. 

İkinci sonuç olan dayanıklılık daha iyi bir sonuçtur. Çalışanlar dayanıklılık gösterdiğinde, karşılaştıkları stres kaynaklarına rağmen değişmeden kalırlar. Bu o kadar iyi bir sonuçtur ki, son yirmi yılda geliştirme çalışmalarının büyük bir bölümü çalışan dayanıklılığını geliştirmeye odaklanmıştır.

Ama daha iyi bir sonuç daha vardır. Bu sonuç büyümedir.

Kaostan Büyümeye

Travma sonrası büyümeye ilişkin klinik araştırmalar, travmadan büyümeye uzanan yolculuğun birkaç temel özelliğini ortaya koymuştur. Örgütsel yaşama uyarlandığında bu özellikler, aşağıdaki dört önemli içgörüyü içerir:

1. Temel anlatıların yıkılması yüksek strese yol açar

Travma sonrası büyüme araştırmacıları, psikolojik travma deneyiminin merkezinde, yaşam boyunca yolumuzu bulmak için kullandığımız temel anlatıların yıkılmasının yer aldığını ortaya koymuştur.

Hepimizin bu temel anlatıları vardır. Genellikle bilinçdışıdırlar; ancak yaşamlarımızı düzenlemek, kararlarımızı vermek ve başka türlü sert bir dünyada kendimiz için istikrar ve güvenlik duygusu sağlamak üzere onları kullanırız. 

Araştırmacılar temel anlatılarımızdan bazen şemalarımız veya varoluşun gündelik akışı içinde yolumuzu bulmak için kullandığımız haritalar olarak söz eder. Şemamızın bazı unsurları kolayca değişir. Diğerleri ise bizim için o kadar önemlidir ki değişime direnir.  

Güvenlik duygumuz açısından özellikle önemli görünen üç temel anlatı belirleyebiliriz:

• Dünyamızın özünde iyiliksever olduğu
• Özünde adil olduğu
• Kendi yaşam sahnemizde değerli oyuncular olduğumuz.

Temel anlatılarımız veya inançlarımız deneyim tarafından – travmatik deneyimin özü budur – paramparça edildiğinde, kendimizi kaybolmuş ve korkmuş hissederiz. 

Liderler ve insan kaynakları profesyonelleri için uyarı şudur: Tehdit tepkisi davranışları açıkça sergileniyorsa, örgütün temel anlatılarından birinin veya daha fazlasının parçalanmış olması son derece muhtemeldir. Aynı durum bireysel liderler için de geçerlidir. 

2. Daha bilgece temel anlatılar büyümeye yol açar

Temel anlatılarımız deneyim tarafından parçalandığı için psikolojik rahatsızlık yaşarsak, travma sonrası büyüme araştırmaları daha bilgece, yeni anlatılar oluşturduğumuzda iyileşip büyüdüğümüzü gösterir. 

Oluşturma sürecinde dört anlatı özellikle önemli görünmektedir: Yönelim anlatımız, Kökler anlatımız, İlişkiler anlatımız ve Kaynaklar anlatımız. 

Yönelim anlatısı 

Bu, iş yaşamımız da dahil olmak üzere yaşamımızda bizim için en önemli olan şeylerin öyküsüdür. Yönelim anlatımızı yaratmak istediğimiz fark, üstlenmek istediğimiz zorluklar veya ‘nasıl’ı katlanılabilir kılan bize ait ‘neden’ olarak düşünebiliriz. 

Travma sonrası büyüme araştırmacıları yönelim anlatısının travma sonrasındaki psikolojik büyümemiz açısından önemini ortaya koymadan çok önce, başka araştırmacılar da yaşamın kaçınılmaz rastlantısal trajedileri boyunca bize yol gösterebilecek bir amaç duygusuna sahip olma ihtiyacımızı gözlemlemişti. Biz insanlar, amaç sorusuna iyi bir yanıt verme ihtiyacına programlanmış gibiyiz. 

İK liderleri açısından bunun anlamı şudur: Örgüt veya örgütteki insanlar kaos içinde yaşarken, açık ve ikna edici bir amaç duygusu güçlü bir düzenleyici mekanizmadır.

Travmatize olmuş bir örgüt için ortak bir yönelim öyküsü yardımcı olurken, bireysel liderlerin bunaltıcı stres karşısında kendilerini yeniden yönlendirebilmek için kendi kişisel amaç duyguları üzerinde çalışmaları gerekebilir. 

Kökler anlatısı 

Bu, en önemli inançlarımızın ve değerlerimizin öyküsüdür. Köklerimiz, etrafımızdaki rüzgârlar ne kadar sert eserse essin, kendimizi yere sağlam basıyor gibi hissetmemizi sağlar.

Dört temel anlatının tümünde olduğu gibi, kökler anlatılarımız ne kadar kesin ve kapsamlı biçimde incelenmişse, bizi istikrarlı tutma olasılıkları da o kadar yüksektir. 

İnceleme, inançlarımız ve değerlerimiz hakkında kendimize anlattığımız alışılagelmiş öykülerin ötesine geçerek hangilerinin gerçekten en çok önem taşıdığını anlamak demektir.

Örgütsel yaşamda, bu inançlardan bazılarının bizim için en önemli olan şeyle bağlantımızı korumada ne kadar önemli olabileceğini hayal edebiliriz. 

Kuruluşların tüm çalışanlara saygılı davranmak ya da onları önlenebilir zararlardan korumak ya da gelişimlerini desteklemek gibi bir sorumluluğu olduğuna inanıyorum. İyi iş çıkarırsam ödüllendirileceğime ya da siyasetten uzak durup yalnızca kuruluş için doğru olduğuna inandığım şeyi yaparsam iyi bir kariyerim olacağına inanıyorum.

İyi davranışın değer görmesi ve kötü davranışın cezalandırılması gerektiği inancı da aynı ölçüde yaygındır, ancak daha sorunludur. 

Güven, dürüstlük, iş birliği, mükemmellik ve çok çalışma da liderlerin değerler çalışmamızda sıklıkla belirlediği değerler listesinde üst sıralarda yer alır. Bunlar iyi değerlerdir. Bizim için önemli olmalarının ardında iyi evrimsel nedenler vardır.

Daha da yararlı bir değerler listesi, işte en mutlu ve en öfkeli olduğumuz zamanları ve bunun nedenini düşünmekten ortaya çıkar. Burada alışılmış etiketlerin ötesine geçerek daha derin bir anlam elde ederiz. 

İlişki anlatıları 

Bunların önemi, travmanın çoğu zaman hangi ilişkilerimizin bizim için gerçekten önemli olduğunu anlamamıza yardımcı olduğu gözleminden kaynaklanır.

Geçiş çalışmalarımızda üç ilişki anlatısına odaklanırız:

• Bizi güvence altına alan ve gelişmemize yardımcı olan kişilerle ilişkilerimizin anlatısı (güvenli temel ilişkilerimiz),
• Kuruluşumuzla ilişkimizin anlatısı
• Kendimizle ilişkimizin anlatısı. 

Bu ilişki anlatılarının her biri üzerinde çalışmak, hangi ilişkilerimizin daha fazla ilgiye ihtiyaç duyabileceğini anlamamıza yardımcı olur. 

Kaynaklar anlatısı

Son olarak kaynaklar, bizi en çok istikrarsızlaştıran deneyimlerin hayatın rastgele korkunçluklarına karşı ne kadar savunmasız olabileceğimizi gösterirken, düşündüğümüzden çok daha güçlü olduğumuzu da gösterdiği gözleminden kaynaklanır. 

Kaynaklar anlatımız, gücümüzün kaynaklarını ifade eder. Bunlar şunlar gibi şeylerdir:

• Yeteneklerimiz
• Becerilerimiz
• Bizi ayakta tutan kişilik özellikleri
• Bizi yenileyen enerji kaynakları.

Kaynaklar anlatımız, kaos karşısında bile kendimize olan güvenimizi korumamıza yardımcı olur.

3. Bilgelik, ‘amaçlı ruminasyondan’ gelir

Yeni anlatılar oluşturmak etkin bir süreçtir. Travma sonrası gelişim araştırmacıları, stresle başa çıkma söz konusu olduğunda istemsiz ruminasyon ile amaçlı ruminasyon arasındaki kritik farka dikkat çeker. 

İstemsiz ruminasyon, etrafımızdaki olayların bizi alt ettiği ve koruyucu reflekslerimizin kontrolü ele aldığı zaman gerçekleşir. Tehdit farkındalığı tepkilerimiz zihnimizi yanlış gidebilecek her şeyin, başımıza gelebilecek tüm kötü şeylerin, hayatımızın ya da işimizin gerektirdiği görevi yerine getirmeye ne kadar yetersiz olduğumuzun hikâyeleriyle doldurduğunda, istemsiz ruminasyonun kurbanı oluruz. 

Amaçlı ruminasyon, düşüncelerimizi keşfetmek ve onları yeni anlatılar hâlinde düzenlemek için zaman ayırıp çaba gösterdiğimizde gerçekleşir. Örgütsel yaşamda amaçlı ruminasyon, büyük bir yıkımla karşı karşıya kaldığımızda genellikle şu üç soruyu yanıtlamaktan doğar: 

• Burada gerçekten neler oluyor? 
• Kendi mutsuzluğuma nasıl katkıda bulunuyor olabilirim? 
• Bu deneyimden hangi bilgeliği çıkarabilirim? 

Aynı zamanda yukarıda sıralanan dört temel anlatının her birini keşfetmekten de kaynaklanır; böylece en yeni deneyimlerimizin bilgeliğini bütünleştiren, üzerinde düşünülmüş yeni anlatılar oluştururuz. 

4. Uzman eşliği, gelişim yolculuğu için kritik öneme sahiptir

Travma sonrası gelişim araştırmalarının, yıkıma uğramış kuruluşları yönetme konusunda bize öğrettikleriyle ilgili olarak İK profesyonellerine yönelik son bir not da uzman eşliğinin yardımcı olduğudur. 

Travma sonrası gelişim çalışmalarında uzman eşliği, travma yaşayan kişinin iyileşmesini destekleyen terapistin rolünü ifade eder.

Örgütsel yaşamda uzman eşliği, bizi koşulsuz olumlu bir bakışla kabul eden, en iyi çıkarlarımızı gözeten ve insanları yıkımdan gelişime yönlendirme konusunda bilgi sahibi birinin varlığıdır. 

Bu rol zaman ve eğitim gerektirir. İK profesyonelleri bu rolü üstlenebilir. Daha da önemlisi, örneğin nitelikli koçlar ve mentorlar aracılığıyla gerekli desteğin sağlanacağı sistemler de kurabilirler. 

Stres kaçınılmazdır. Strese verdiğimiz derin biçimde programlanmış psikolojik tepkiler de öyle. Neyse ki örgütsel yaşamın artan baskılarına rağmen, stres kaynaklarımızı yönetme ve hatta bunlar aracılığıyla gelişme konusunda yirmi yıl öncesine kıyasla daha fazla şey biliyoruz. 

Stresimizin kaynaklarına, tehdit tepkilerimize, stres kaynaklarımızın temel anlatılarımıza nasıl saldırdığına ve bu anlatıların nasıl bilgece yeniden yazılabileceğine gereken dikkati gösterirsek, maaşımız için ölmek yerine onun için yaşama şansımız son derece yüksek olur. 

Sırada ne var? 

Bunun gibi daha fazla düşündürücü içerik mi istiyorsunuz? People Managing People bültenine kaydolun; geliştirdiğimiz en güncel içgörüleri, trendleri ve uzman tavsiyelerini doğrudan gelen kutunuza alacaksınız.